Монгол Улсын нүүрсний судалгааны тойм, нөөцийн үнэлгээ

 Монгол Улсын шатах ашигт малтмалын геологийн судалгаа, олборлолт хэрэглээний түүхийг бүрэн байдлаар нэгтгэн дүгнэсэн ажил өнөөдөр манайд байхгүй юм. Үүнийг буй болгох талаар зарим алхам хийх нь бидний үүрэг мөн тул нүүрсний геологийн судалгааны тоймыг товч боловч дурьдаж ХХ зуунд гүйцэтгэсэн геологийн судалгааны гол үр дүнг тодорхойлж Монгол орны нүүрсний нөөц, орд газруудын байршлын зүй тогтол зэргийг судалсан байдлыг нэгтгэн дүгнэх зорилтыг энд тавьсан болно.

Шатах ашигт малтмал, түүний дотроос нүүрсний судалгааг тавьсан зорилго, хэрэглэсэн арга, аргачлал, шийдвэрлэсэн асуудлын хүрээгээр нь хэд хэдэн үед хувааж болно. Хэдийгээр эрдэс баялаг, түүний дотроос нүүрс, занарыг олборлож хэрэглэж эхэлсэн түүхэн замнал нэгэн зуунаар бус хэдэн мянган жилээр хэмжигдэх учиртай боловч орчин үеийн геологийн судалгааны түвшинд ашигт малтмалын гадаргуугийн илрэлийг тогтоох ахуйн хэрэглээг хангах зорилтыг шийдвэрлэж эхэлсэн уеийг XIX-XX зууны зааг гэж үзэх; шатах ашигт малтмалын судалгааг тодорхой зорилтот төлөвлөлтөөр гүйцэтгэсэн 1920-1940 он; нүүрс, неФтийг хайж нөөцийг үйлдвэрлэлийн аргаар ашиглаж эхэлсэн 1940-1970 он; шатах ашигт малтмалын мужлал боловсруулж эхэлсэн 1950-иад оны дунд үе; шатах ашигт малтмал агуулсан хурдас, орд, сав газрын геологийн асуудлыг нарийвчлан судалж эхэлсэн 1960 оны сүүл үе; нүүрсний коксжилт, петрограФын найрлагын судалгааны 1970-аад оны сүүл үеэс;  нүүрс шатдаг занар, геологийн нөөцийн үнэлгээг 1960-аад оны сүүлчээс эхэлсэн гэж тус тус ялгаж болох юм.

 Геологийн судалгааны түүх, эх сурвалж

Монголын шатах ашигт малтмалын дотроос Таван толгойн нүүрсний ордын тухай мэдээлэл анх 1884 онд (Р.Помпелли), дараа нь 1890 онд Эгийн гол (Н.С.Тугаринов), Чойрын районы нүүрсний тухай 1892-1894 онд (В.А.Обручев) тус тус хэвлэгдэн гарч байжээ. Орчин үеийн нүүрсний геологийн судалгаа 1920-иод онд эхэлж, өнгөрсөн хугацаанд 12 сав газар, 3 талбайд нэгддэг нийт 200 шахам орд илрэл нээгдэснээс 70 орчим ордод геологийн янз бүрийн үе шатны судалгаа хийж ашиглах боломжтой нөөц тогтоосон байна. 1960-1970 оноос хойш нүүрсний геологи хайгуулын ажлын үр дүнд манай бараг бүх аймагт ил аргаар ашиглах таатай нөхцөл бүхий ордуудын нүүрсний нөөцийг тогтоож улс аймгуудын хэмжээний түлш, эрчим хүчний салбарын найдвартай эх үүсвэртэй болсон байна. Түүний дараа үе нь хөдөөгийн жижиг хэрэглэгч гэж нэрлэгдэж байсан сум, суурин, аж ахуйнуудыг ойр, дөт, хямд төсөр түлшээр хангахад чиглэгдсэн судалгааны ажил хийгдэж 30 гаруй орд илрэлүүдийг нээж, заримыг нь ашиглаж байна.

Нүүрсний нөөцийн судалгаа

 Шатах ашигт малтмалын геологийн судалгааны мэдээлэл дээр тулгуурлан тэдгээрийн геологийн нөөцийг үнэлэх ажил манайд 1960-аад оны сүүлчээс хийгдэж эхэлсэн байна (хүснэгт 1.4.1). Нүүрсний судалгаа хийсэн орд газрууд ба судлаачдын талаархи мэдээллийг хүснэгт 1.4.2-т үзүүлэв. Монгол орны нутаг дэвсгэрийн шатах ашигт малтмалын мужлал хийсэн тоймыг хүснэгт 1.4.3-т үзүүлэв. Нүүрсний мужлалын асуудлыг хойно муж бүрээр дэлгэрэнгүй өгүүлэх болно.

Нүүрсний мужлал

Нүүрсний нөөцийг аж ахуйн хэрэгцээнд ашиглахдаа бид юуны өмнө мэдэгдэж байгаа орд, сав газрын байршил, талбайг анхаарч үздэг. Энэ нь зөвхөн түлшний эх үүсвэрийг хэрэглэгч болон тээврийн гол замуудад ойртуулах шаардлагаас төдийгүй түүний нөөцийг өсгөх талаар санаа тавихтай холбоотой юм. Иймд нүүрсний орд, сав газрын байршлын зүй тогтол, цаашид тэдгээрийн үүсч бий болсон нөхцлийг судлан тогтоох нь манайд эдийн засгийн чухал асуудал болох ёстой.


Шатах ашигт малтмалын нөөцөнд хийсэн үнэлгээний байдал

Судлаачдын нэрс

Судалсан он

Тогтоосон хэмжээ

Нүүрс

1. Н.В Иванов, Ч.Ээбум, Д.БатЭрдэнэ

2. Чимид, Прусова

3. Д.Бат-Эрдэнэ, Туяа

1968

1980

1993

18 тэрбум.т

25 тэрбум.т

152 тэрбум.т

Шатдаг занар

4. Д. Бат-Эрдэнэ, Жаргал

1994

23 тэрбум.т давирхай

Тос, хий

5. Сэнгээ, Жанчив, Пүрэвдорж,

    Цэдэнбалжир, (У.Пентилла,ВР,ОХУ)

6. У. Пентилла

7. Растегин

1990

1994

1996

150 сая.т

408 сая.т

1.6 тэрбум.т (анх)

Нүүрсний судалгаанд оролцсон байдал

Судлагчдын нэр

Орд

Нөөц, сая.т

1

Ч. Ээбум (Н.В Иван,в.Ф Череповский)

Налайх,

Эгийн гол

53.4

2.5

2.

Д. Дашцэрэн

(Н.В Иванов, Яковлев, Анянов)

Ганц мод

Хөшөөт

Гурвантжс

Нарийн сухайт

Зээгт

Өвдөг худаг

Их улаан нуур

0.44

7.8

0.7

88.9

6.89

169.2

159.3

3.

Д. Дамиран (Н.В Иванов, Яковлев)

Цагаан-Овоот

Хөөт

Булангийн хоолой

Тал булаг

Адуун чулуун

Шарын гол

15.89

11.6

148.8

113.5

24.3

159.9

4.

Р. Миземхан (Н.В Иванов, Яковлев)

Могойн гол

Налайх

14.2

53.4

5.

Д. Бат-Эрдэнэ (Н.В Иванов, Яковлев, Анянов, Цадер)

Өвдөг худаг

Их улаан нуур

Шивээ-Овоо

Таван толгой

169.2

159.3

873.8

596.6

6.

С. Жагар (Яковлев)

Гурван тэс

Нарийн сухайт

Баян тээг

-

88.9

26.7

7.

Л. Мөнхтогоо (Яковлев, Анянов, Шахов)

Рашаант

Өвөр чулуут

Баян цогт

Цайдам

Төгрөг

Тэвшийн говь

Хүмүүлт

Шивээ-Овоо

Мааньт

0.09

3.6

1.9

1764.8

49.1

768.7

425.5

873.8

18.2

8.

З. Бадамгарав (Иванов, Яковлев, Анянов)

Өвдөг худаг

Их улаан нуур

Эгийн гол

169.2

159.3

2.5

9.

Төмөрбаатар (Шахов, Степанов, Цадер)

Могойн гол

Хүдэн

Таван толгой

15.4

51.1

596.6

10

Чимиддорж (Шахов)

Олонгийн ухаа

Хашаат худаг

Хотгор

29.9

129.0

3.9

11

Эрдэнээ (Цадер, Шахов)

Таван толгой

Баян тээг

Сайхан-Овоо

Хүрэн гол

596.6

26.7

7.1

13.3

12

Дашхорол (Шахов, Цадер)

Улаан-Овоо

Таван толгой

6.63

596.6

13

Чулуун (Шахов)

Нүүрст хотгор

16.2

14

Ганхуяг

Таван толгой

Эрдэнэ булаг

596.6

13.4

Хүснэгт 5.3

Монголын нутаг дэвсгэрийн ШАХ-ын мужлал

Судлаачид

Үзүүлэлтүүд

Он

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Ф.К Шипулин

А.К Матвеев

В.Ф Череповский

Н.В Иванов

В.Ф Череповский

Ч.Ээбум

Д.Батэрдэнэ

Д.Дашцэрэн

А.Г Портнов

В.Ф Череповский

Д.Бат-Эрдэнэ

В.Я Широков нар

Д.Бат-Эрдэнэ

Д.Бат-Эрдэнэ

Нүүрстэй талбайг насаар нь ялгасан

4 нүүрстэй провинци (Монгол-Алтайн, Хэрлэнгийн, Ховд-Улугхемийн, Дорнод Монголын)

8 нүүрстэй полвинци

10 нүүрс хуралдалтын бүс

11 нүүрстэй талбай

10 нүүрстэй зангилаа (4 бүсэд нэгдсэн)

12 нүүрсний сав газар,3 нүүрстэй талбай (2 провинци)

Тосны: 13 хотосын бүс, 59 хотос

Шатдаг занарын 13 сав газар

Тосны 14 сав газар

1954

1961

1970

1971

1976

1985

1986

1983

1994

1995

Манай орны нүүрсний орд газруудын байршлын ерөнхий зүй тогтлыг илрүүлэх оролдлого хэд хэдэн удаа хийгдэж ирсэн түүхтэй. Хамгийн анх Зөвлөлтийн геологич Ф.К.Шипулин (1954) манай орны хувьд нүүрс хуралдах үйл явц ерөнхийдөө баруунаас зүүн тийш шилжин хөгжиж ирсэн гэж тогтоосон байна. Энэ ерөнхий зүй тогтол цаашид тухай бүр нарийвчлагдан судлагдаж нүүрс агуулсан геологийн томоохон структур ялгахад ихээхэн тус дөхөм үзүүлсээр ирлээ. 1961 онд А.К.Матвеев манай нутагт нүүрсний 4 провинци-Монгол Алтайн, Хэрлэнгийн, Ховд-Улугхемийн, Дорнод-Монголын-ялгасныг В.Ф.Череповский (1970) найм болгосон байна. 1971 онд Н.В.Иванов,В.Ф.Череповский, Ч.Ээбум нар нүүрсжилтийн мужлал хийхдээ “Нүүрс хуралдах бүс” гэдэг нэр томъёо хэрэглэсэн бөгөөд нийтдээ ийм 10 бүс ялгажээ.

Мөн Д.Бат-Эрдэнэ, Д.Дашцэрэн нар (1976) онд манай нутаг дэвсгэрт арван нэгэн нүүрстэй талбай ялгасан болно. Нүүрсжилтийн мужлал боловсруулахад геологийн насан дээр тулгуурлахаас гадна структур- тектоникийн зарчим гол үүргийг гүйцэтгэдэг. Энэ үндсэн дээр А.Г.Портнов,в.Ф.Череповскийн нар (1985) нийт арван нүүрстэй зангилааг нэгтгэсэн нүүрс хуралдалтын дөрвөн бүс тогтоосон нь: Монгол-Агнуурын (Сэлэнгэ-Хялганын зангилаа), Хэрлэнгийн (Улаанбаатар, Хэрлэнгийн зангилаа), Алтай-Говийн (Хархираан, Алтайн, Баян-хонгорын, Чойрын, Талбулагийн зангилаа), Өмнөговийн (Улааннуур, Ноёнгийн, Сайншандын зангилаа) тус тус юм. Энэ бүх мужлал нь зарим үед нилээд тоймчилсан, мөн одоогийн байгаа геологийн материалыг бүрэн хамраагүй зэргээс болоод бидний шаардлагыг тэр болгон хангаж чадахгүй байна.

Сүүлийн 20-40 жилд нүүрсжилтийн талаар ихээхэн хэмжээний геологийн шинэ материал бий болсноор нүүрстэй талбайнуудын геологийн тогтоц, гарал үүсэл, нүүрсжилт, нүүрсний чанарын онцлог талуудыг нарийвчлан судлах, хэтийн төлвийг үнэлэх ажлыг нилээд үндэслэлтэй гүйцэтгэх боломжтой боллоо. 1976 онд боловсруулсан мужлалын анхны схемийн геологийн үндэслэлийг сайжруулан боловсронгуй болгосноор нүүрстэй талбайнуудыг нүүрсний сав газар болгон зарим нарийвчлал, өөрчлөлт оруулсан болно (Д.Бат-Эрдэнэ нар, 1986). Энэ ажлыг гүйцэтгэхэд манай нүүрсний ахмад геологичид (Ж.Дүгэрсүрэн, Ч.Ээбум), мөн олон тооны орд газрын хайгуул хийсэн геологич Д.Дашцэрэн, Д.Дамиран, Р.Мизамхан, Л.Мөнхтогоо, З.Бадамгарав, С.Жагар нарын олон мэргэжилтний цуглуулсан материалыг ашигласан болно (хүснэгт 5.4, зураг 5.1).

Монголын нутаг дэвсгэрийн нүүрсжилтийн мужлалын бүдүүвч

I. Хархираан сав

   газар

1.Нүүрстийн хотгор

2.Хар тарвагатай

3.Явар

4.Хүдэн

5.Хэтийн хөтөл

6.Харгийн гол

7.Нарийн салаа

8.Индэрт булаг

9.Бургастай гол

10.Могой

11.Борц уул

12.Баян мод

13.Шургадгийн сай

II. Монгол Алтайн сав

     газар

14.Хөшөөт

15.Баяннуур

16.Ганц мод

17.Хонгор толгой

18.Цагаан чулуут

19.Баатрын нуруу

20.Цас богд

21.Жаргалант

22.Өөшийн бор  

     үзүүр

23.Шийрийн хаг

     худаг

24.Дамба худаг

25.Мааньт

26.Хүрэн гол

27.Хөндлөн булаг

28.Цагаан гол

29.Зээгт

30.Шаргын говь

III. Өмнөд Хангайн сав

 газар

31.Цахиурт урт

32.Ялаат худаг

33.Алтан гадас

34.Хөв булаг

35Бумбат худаг

36.Уртын гол

37.Байдраг

38.Шаргын нуруу

39.Өвөр чулуут

40.Цагаан бухт

     худаг

41.Түйн гол

IY. Өмнөговийн сав

      Газар

42.Гурван тэс

43.Нарийн сухайт

44.Хөх довын

     худаг

45.Ноён I, II

46.Зурамтай

47.Жаргалант

48.Сүүжийн худаг

49.Таван толгой

50.Бүдүүний хяр

51.Цагаан толгой

52.Налхи

Y. Их богдын сав

    Газар

53.Хар аргалант

54.Алаг цахир

55.Хотгор

56.Хотгор

57.Цонж

58.Хүслэнт

YI. Онгийн нолын сав

59.Баян тээг

60.Маань толгой

61.Онгийн гол

62.Цагаан овооны худаг

63.Цахиуртын говь

64.Цагаан овоо

YII.Чойр-Нялгын сав

       газар

65.Багануур

66.Цайдам

67.Мааньт

68.Төгрөг

69.Баруун

70.Төв

71.Зүүн

72.Ар булаг

73.Нялга

74.Амны хужир

75.Цайдам нуур

76.Нүүрс ухаа

77.Бүс овоо

78.Шивээ овоо

79.Халзан овоо

80.Их улаан нуур

81.Өвдөг худаг

82.Улаан нуур

83.Тэвшийн нуур

84.Имтийн нуур

85.Дэлгэрцогт

86.Халгайн чулуу

87.Олонгийн ухаа

88.Захарын худаг

89.Хашаат худаг

90.Зүүн шар эрэг

YIII. Чойбалсангийн сав

        газар

  91. Адуунчулуун

92.Баянбулаг

93.Утаат минжүүр

94.Шинэ булаг

95.Хутаг

96.Цагаан нуур

97.Хөвөн булаг

98.Хулст нуур

99.Гүрмийн нуур

100.Баян-Овоо

101.Зээгт

102.Жаргалант

IX. Сүхбаатарын сав

     газар

103.Өлзийт

104.Хар нуур

105.Нүүрстийн гол

106.Халзан овоо

107.Сүхбаатар

108.Тал булаг

109.Мандалын хийд

110.Нүүрст худаг

X. Тамсагийн сав газар  

111.Бумбайн худаг

112.Баян ус

113.Урт цагаан

114.Зүүн булаг

115.Хөөт

116.Ханын гол

117.Баянцогт

118.Сайн хөөвөр

119.Баянцогт I

120.Булангийн хоолой

XI. Дорноговийн сав газар

121.Түшлэг уул

122.Сайншанд

123.Чойлонгийн хоолой

124.Хамар хөөвөр

   125.Хонгорын улаан

   хошуу

126.Өргөн

127.Эргийн худаг

128.Ар сүүж хонд

129.Хамрын хурал

130.Хүрээ хашир хийд

131.Өлгий хийд

XII. Дундговийн сав газар

132.Хөөтийн хонхор

133.Баянжаргалан

134.Талын худаг

135.Солойт худаг

136.Луг үнстэй

137.Нүхт

138.Олдохын говь

139.Дас уул

140.Нэргүй

XIII. Алтайн чандахь 

        Талбай

141.Олон булаг

142.Бэгж Алтай

143.Харын шанд

144.Ховоот худаг

145.Ганц сухайт

XIY. Баян-Өлгийн талбай

146.Рашаант

147.Тал нуур

XY.Орхон-Сэлэнгийн  

       талбай

148.Могойн гол

149.Дээд нуур

150.Баруун ихт

151.Мөрөн

152.Жилчгийн булаг

153.Мингууш

154.Улаан уул

155.Ар булаг

156.Эгийн гол

157.Бор бургас

158.Цагаан булуу

159.Сайхан овоо

160.Баянцагаан

161.Улаан овоо

162.Улаан булаг

163.Шаамар

164.Алтанбулаг

165.Шарын гол

166.Буянт

167.Заамар

168.Налайх

169.Цох гол


1. Ишлэл: П.Очирбат “Нүүрсний аж үйлдвэрийн хөгжлийн стратеги ба экологи”.УБ.2002он

start=-47 , cViewSize=50 , cPageCount=1

3 сэтгэгдэл:

null
Зочин

dajgui heregtei medeelel bna

eegii (зочин)

heregtei medeelel baina.bayarllaa.nuursnii talaar oor medeelel baigaa yu vne hansh ch yumuu bas bus medeelel heregtei bn.olj ogch chadhuu?

Лхамаа (зочин)

сайн байна ууЮ
улаан-овоо болон тавантолгойн ордын тухай мэдээлэлтэй ижилхэн Шарынгол болон Сайхан- Овоогийн ордын тухай мэдээ нийтлэж өгөөч

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)